अहिल्यानगर : जिल्ह्यातील पशुपालकांसमोर आगामी काळात चारा उपलब्धतेचे मोठे आव्हान उभे राहण्याची शक्यता आहे. सध्या जिल्ह्यात उपलब्ध असलेला चारा पुढील दोन ते अडीच महिने पुरेल, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. त्यामुळे उन्हाळा सुरू होण्यापूर्वीच पशुधनासाठी पुरेसा चारा कसा उपलब्ध करायचा, याची चिंता प्रशासनासह शेतकरी आणि पशुपालकांना सतावत आहे. विशेषतः नगर, पारनेर, जामखेड आणि पाथर्डी या चार तालुक्यांमध्ये महिनाअखेरीपासून चाऱ्याची टंचाई जाणवण्याची शक्यता आहे.
या संभाव्य संकटावर मात करण्यासाठी जिल्हा प्रशासनाकडून विविध उपाययोजनांचे नियोजन करण्यात येत आहे. मात्र, उपलब्ध साठा, नवीन चारा उत्पादन आणि जनावरांची प्रत्यक्ष गरज यांचा विचार करता भविष्यात चाऱ्याची मागणी आणि पुरवठा यामध्ये मोठी तफावत निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
अहिल्यानगर जिल्ह्यात किती चारा उपलब्ध आहे?
ऑक्टोबर महिन्यातील आकडेवारीनुसार, अहिल्यानगर जिल्ह्यात एकूण 24 लाख 35 हजार 546 मेट्रिक टन चारा उपलब्ध असल्याची माहिती देण्यात आली आहे. या साठ्यामध्ये हिरवा चारा, मुरघास आणि वाळलेल्या चाऱ्याचा समावेश आहे.
जिल्ह्यातील पशुधनाला दररोज अंदाजे 29 हजार 841 मेट्रिक टन चाऱ्याची आवश्यकता असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार मासिक गरज सुमारे 8 लाख 95 हजार 243 मेट्रिक टन इतकी आहे. सध्याचा साठा लक्षात घेता तो जास्तीत जास्त दोन ते अडीच महिने पुरण्याची शक्यता व्यक्त होत आहे.
यानंतर चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्यास पशुपालकांना जनावरांच्या चाऱ्यासाठी पर्यायी व्यवस्था करावी लागू शकते. विशेषतः पाणी उपलब्ध नसलेल्या भागांमध्ये नवीन चारा उत्पादन करणे कठीण ठरू शकते.
नगर, पारनेर, जामखेड आणि पाथर्डी तालुक्यांमध्ये चिंता
जिल्ह्यातील नगर, पारनेर, जामखेड आणि पाथर्डी या चार तालुक्यांमध्ये चाऱ्याची टंचाई तुलनेने लवकर जाणवण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. महिनाअखेरीपासूनच या भागांतील पशुपालकांना चारा मिळवण्यासाठी अधिक प्रयत्न करावे लागू शकतात.
जनावरांच्या पालनासाठी दररोज मोठ्या प्रमाणावर चारा आवश्यक असतो. त्यामुळे चाऱ्याचे दर वाढणे किंवा पुरेसा चारा न मिळणे याचा थेट परिणाम पशुपालकांच्या खर्चावर होऊ शकतो. दुग्धव्यवसायावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी ही परिस्थिती विशेष महत्त्वाची ठरणार आहे.
नवीन चारा उत्पादनासाठी प्रशासनाचे प्रयत्न
चारा टंचाईचा संभाव्य धोका लक्षात घेऊन प्रशासनाने नवीन चारा उपलब्ध करण्यासाठी उपाययोजना सुरू केल्या आहेत. ज्या शेतांमध्ये सिंचनाची सोय आहे, त्या ठिकाणी चारा पिकांची लागवड करून उत्पादन वाढवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
पाण्याची उपलब्धता असलेल्या क्षेत्रांमध्ये नवीन चारा तयार झाल्यास जानेवारी महिन्यात त्याचा उपयोग होऊ शकतो. मात्र, या माध्यमातून मिळणारा चारा जिल्ह्याच्या एकूण गरजेच्या तुलनेत अपुरा पडण्याची शक्यता आहे.
याशिवाय, सध्या उपलब्ध असलेल्या निकृष्ट चाऱ्याची गुणवत्ता सुधारून तो जनावरांसाठी अधिक उपयुक्त करण्यावर भर दिला जात आहे. हायड्रोपॉनिक पद्धतीने चारा उत्पादन करण्याचाही प्रयत्न केला जात आहे. या उपायांमुळे उपलब्ध चाऱ्याचा अधिक प्रभावी वापर करता येऊ शकतो.
पशुपालकांचे गावनिहाय सर्वेक्षण सुरू
चारा टंचाईचे योग्य नियोजन करता यावे, यासाठी जिल्ह्यातील पशुधन, दूध उत्पादन आणि चाऱ्याची उपलब्धता यासंबंधी माहिती गोळा केली जात आहे. पालकमंत्री राधाकृष्ण विखे यांच्या संकल्पनेतून हे सर्वेक्षण सुरू करण्यात आल्याचे वृत्तात नमूद आहे.
या सर्वेक्षणामध्ये पशुपालकांच्या घरी जाऊन त्यांच्याकडील जनावरांची संख्या, उपलब्ध चारा, रब्बी हंगामासाठी योग्य असलेले क्षेत्र आणि दुभत्या तसेच भाकड जनावरांची माहिती घेतली जात आहे.
दिलेल्या माहितीनुसार, सर्वेक्षणाचे सुमारे 70 टक्के काम पूर्ण झाले असून, आतापर्यंत 1 लाख 76 हजार 118 पशुपालकांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.
या माहितीच्या आधारे कोणत्या भागात किती चारा आवश्यक आहे आणि कोणत्या ठिकाणी टंचाईचा धोका अधिक आहे, याचे नियोजन करणे प्रशासनाला शक्य होऊ शकते.
जिल्ह्यातील पशुधनाची संख्या किती?
सर्वेक्षणात नोंदवण्यात आलेल्या आकडेवारीनुसार, अहिल्यानगर जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर गाय, म्हैस, शेळी आणि मेंढ्यांचे पालन केले जाते.
गाय वर्गातील एक वर्षाखालील जनावरांची संख्या 1 लाख 73 हजार 128 असून, एक वर्षापुढील जनावरांची संख्या 7 लाख 24 हजार 53 इतकी आहे. या दोन्ही गटांतील गायींची एकत्रित संख्या 8 लाख 97 हजार 181 असल्याचे सर्वेक्षणातील एका नोंदीत नमूद आहे.
म्हशींमध्ये लहान गटातील 26 हजार 591 आणि मोठ्या गटातील 96 हजार 110 जनावरांचा समावेश आहे. अशा प्रकारे म्हशींची एकूण संख्या 1 लाख 22 हजार 701 इतकी आहे.
जिल्ह्यात 7 लाख 33 हजार 303 शेळ्या आणि 2 लाख 34 हजार 786 मेंढ्या असल्याची माहितीही देण्यात आली आहे.
या मोठ्या पशुधनासाठी वर्षभर नियमित चारा उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे चारा टंचाई टाळण्यासाठी नियोजनबद्ध उपाययोजना करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
ऊसतोडणी यंत्रांऐवजी मजुरांचा वापर करण्याचे आवाहन
चारा उपलब्धता वाढवण्यासाठी ऊसतोडणीच्या पद्धतीतही बदल करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. चारा टंचाईच्या पार्श्वभूमीवर साखर कारखान्यांनी ऊसतोडणी करताना यंत्रांऐवजी मजुरांच्या मदतीने ऊस तोडण्याचा पर्याय स्वीकारावा, असे पत्र साखर आयुक्तालयाच्या वतीने काढण्यात आल्याचे वृत्तात म्हटले आहे.
यंत्राद्वारे ऊसतोडणी करण्याऐवजी मजुरांकडून ऊस तोडल्यास त्यातून मिळणारे उसाचे वाढे जनावरांच्या चाऱ्यासाठी वापरता येऊ शकतात. त्यामुळे शेतकरी आणि पशुपालकांना काही प्रमाणात चारा उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र, या उपायातून मिळणारा चारा किती प्रमाणात उपलब्ध होईल आणि तो जिल्ह्याच्या एकूण गरजेची कितपत पूर्तता करेल, हे प्रत्यक्ष उपलब्धतेवर अवलंबून राहणार आहे.
दररोज लाखो लिटर दूध उत्पादन
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अनेक शेतकऱ्यांसाठी दुग्धव्यवसाय हा उत्पन्नाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे. त्यामुळे जनावरांसाठी पुरेसा आणि योग्य दर्जाचा चारा उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.
सर्वेक्षणातील माहितीनुसार, 3 लाख 94 हजार 830 दुभत्या जनावरांची नोंद करण्यात आली आहे. याशिवाय, भाकड जनावरांची संख्या 2 लाख 50 हजार 576 इतकी असल्याचे नमूद आहे.
दुभत्या जनावरांपासून दररोज 32 लाख 77 हजार 475 लिटर दूध उत्पादन होत असल्याची आकडेवारी वृत्तात देण्यात आली आहे. त्याच वृत्तात जिल्ह्याचे सरासरी दैनंदिन दूध उत्पादन 46 लाख लिटर असल्याचाही उल्लेख आहे.
जिल्हा पशुसंवर्धन अधिकारी दशरथ दिघे यांच्या म्हणण्यानुसार, आतापर्यंतच्या सर्वेक्षणातून मिळालेल्या माहितीनुसार दूध उत्पादनात अद्याप घट झालेली नाही. तथापि, चाऱ्याची टंचाई दीर्घकाळ कायम राहिल्यास पशुधनाची देखभाल आणि दुग्धव्यवसायाच्या खर्चावर परिणाम होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
उन्हाळ्यापूर्वी चाऱ्याचे नियोजन महत्त्वाचे
सध्या जिल्ह्यात चारा टंचाई टाळण्यासाठी प्रशासनाकडून विविध पर्यायांवर काम सुरू आहे. नवीन चारा उत्पादन, हायड्रोपॉनिक पद्धतीचा वापर, निकृष्ट चाऱ्याची गुणवत्ता सुधारणे आणि उसाच्या वाढ्यांचा चाऱ्यासाठी वापर करणे अशा उपाययोजनांवर भर दिला जात आहे.
मात्र, उपलब्ध चारा आणि जनावरांची एकूण गरज यामध्ये तफावत राहण्याची शक्यता असल्याने आगामी काळात या उपाययोजना किती प्रभावी ठरतात, याकडे लक्ष लागले आहे.
पशुपालकांसाठी सर्वेक्षणातून मिळणारी माहितीही महत्त्वाची ठरणार आहे. त्याच्या आधारे चाऱ्याची गरज निश्चित करून वेळेत पुरवठ्याचे नियोजन करता आल्यास संभाव्य संकटाची तीव्रता कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
निष्कर्ष: अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पशुधनासाठी चारा उपलब्धता हा आगामी काळातील महत्त्वाचा प्रश्न ठरण्याची शक्यता आहे. जानेवारीमध्ये नवीन चारा उपलब्ध होण्याची अपेक्षा असली, तरी एकूण मागणीच्या तुलनेत पुरवठा अपुरा पडू शकतो. त्यामुळे पशुधनाचे संरक्षण, दूध उत्पादनातील सातत्य आणि पशुपालकांचे आर्थिक नुकसान टाळण्यासाठी वेळेत उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.